Herrie van Borssum (1932-1994) weerbarstig werkmaatje, onvervangbare vriend

Een wat stroeve, vierkante man in een dikke trui, om 't even of het winter was of zomer. Aardige bruine ogen die je opnamen vanachter ronde brilleglazen en voorlopig niks prijsgaven.

Zo leerde ik Herrie kennen in 1976, toen mijn dochter Dorothee en zijn zoon Lars iets met elkaar begonnen. Ze waren dertien of zo en fietsten elke dag op en neer naar Wageningen, over de dijk. Herrie, Tootje en hun kinderen waren in de Betuwe neergestreken omdat ze gehoord hadden dat er op het Wagenings Lyceum projectonderwijs gegeven werd. Dorothee kwam stralend thuis: die mensen lijken precies op ons, ook 'anders' en zelfs dezelfde koffiepot!

Het projectonderwijs dat wij hadden opgezet raakte omstreden zodra er meer docenten gingen meedoen. Wij zouden 'psychologiseren' in de projecten en de leerlingen 'links indoctrineren'. Men probeerde de projecten verboden te krijgen. Eerst binnen de school, toen dat niet lukte door inschakeling van de regionale pers en tenslotte door Kamervragen te laten stellen. Herrie trad meteen toe tot de oudergroep die projectonderwijs probeerde te redden en die sloot zich weer aan bij wat 'de projectgroep' was gaan heten. Hij werkte zich kapot en zette alle kennis en kunde in die hij had opgedaan in het actiewezen tegen wat de Verenigde Staten aanrichtten in Vietnam. Zonder omhaal van woorden werd hij de altijd aanwezige steunbeer die alles bleek te kunnen, van het repareren van auto's en stencilmachine's tot het bedenken van overtuigende argumenten, het schrijven van stukken en het organiseren van feesten.

De tegenstanders kregen hun zin en de projectouders moesten aanzien hoe hun kinderen werden teruggeworpen op de frontale lessen, de vijven en de zessen. Er volgde een jaar van strijd met studie, internationale reizen en plezier. Omvangrijke landelijke bijval dwong het Ministerie tenslotte ons een vaste plaats te geven in de school.

Herrie, die van huis uit grafisch vormgever was en fotograaf, had zijn baan in Amsterdam verruild voor een functie bij het inmiddels opgerichte SOP, de Stichting Ontwikkeling Projektonderwijs. Gefascineerd door de ontwikkelingen in de projectpraktijk ging hij die vastleggen in prachtige videofilms. Een kindergezicht had hij al in beeld voor het begon te praten. Wat hij waarnam voorzag hij steeds vaker van korte, in zijn baard gebromde commentaren die nauwelijks voor ons bedoeld leken.

Hij ontpopte zich als een onnavolgbaar onderwijsvernieuwer. Zijn idee├źn, combineerden wat onverenigbaar leek. De ori├źntatiebasis van een project moest zo worden ingericht dat er van alles tegelijk gebeurde. Aanmoedigen van onderlinge betrokkenheid tussen leerlingen, wekken van belangstelling voor maatschappelijke vraagstukken, voorbereiding op hun keuze van projectthema's en zicht krijgen op - tegenstellingen, letterlijke en figuurlijke. Als hij mij weer eens overviel met zo'n idee zocht ik even snel zijn blik en zag mijn bezwaren gesmoord in ironie: ik zat nog te vast in het traditionele onderwijs! Hij had trouwens de vorm al klaar waarin de structureringen aan de leerlingen zouden worden aangeboden. Zijn handen hadden eenvoudig gemaakt wat ingewikkeld was.

Na verloop van tijd waagde hij zich ook aan het begeleiden van leerlingen. Ik zie Herrie's gestalte de school uitgaan met dicht om zich heen een groepje leerlingen, hij luisterend, zij pratend. Straks zullen ze hun klasgenootjes bestormen met hun opgetogen verhalen.

Herrie van Borssum

Poster

Bij het SOP leerde ik nog andere kanten van hem kennen. Zijn belezenheid en kennis van filosofie en politiek, zijn aanpak van subsidieperikelen, zijn vastberadenheid in noodsituaties en ook zijn wanhoop om de traagheid van de ontwikkelingen. Dan zette hij zijn ogen op ondoordringbaar en schoof de werkafspraken voor zich uit.

Maar hij bleef nieuwsgierig naar het andere, het onwaarschijnlijke. Toen ik op mijn beurt in de put raakte, sleepte hij mij mee naar de 'taaldrukkers' en ik leefde op. Natuurlijk gingen we taaldrukken meteen combineren met projectonderwijs. Hij genoot ervan om wat we allemaal bedachten uit te drukken in mooie taal: 'aangeboden', 'opgedane' en 'opgediepte' ervaringen.

In een gekke bui maakte hij eens voor het KOLK, het Kesterens Onafhankelijk Lees Kollektief een hele diaserie over het woordje 'ook'. Dat woord verbond wat hij bij elkaar vond horen: kunst, maar ook politiek, verstand maar ook gevoel, beeld en ook taal, cultuur en ook natuur, het communisme is dood, nu het kapitalisme ook (nog).

Al voordat in 1989 het SOP werd opgeheven, pakte Herrie zijn oude stiel weer op en gaf een tijdlang eigenzinnig vorm aan het tijdschrift Vernieuwing van Onderwijs en Opvoeding. Hij toverde de deel van zijn Betuwse boerderij om tot uitgeverij en drukkerij.

Het zinnen op nieuwvorming uit combinaties bleef. Samen hadden we indertijd een diaklankbeeld gemaakt over mijn kindertijd in het Jappenkamp. Het was ermee begonnen dat hij op mijn tafel het ganzenbord zag liggen dat na de dood van mijn moeder te voorschijn was gekomen. Zij had het in het kamp voor ons gemaakt van het karton van een oude doos. Hij zette zijn bril af, boog zich voorover en keek langdurig naar de ganzen, de dobbelstenen, de waterput, de gevangenis en de Dood. Alles ontleend aan het eeuwenoude spel, maar getekend zoals het er uitzag in het kamp. Zonder op te kijken mompelde hij dat ik daar een verhaal over moest schrijven. Mijn antwoord, dat ik niet zou weten hoe, deed hem met een ruk
overeind komen en naar de deur benen. Half achterom gebaarde hij nog naar het ganzenbord: je verhaal ligt er al.

Ik schreef 'De gans eet het brood van de eenden op'. Hij maakte dia's en gaf vorm aan het diaklankbeeld dat overal in het onderwijs gebruikt zou worden.

Begin vorig jaar vond hij zijn uitgeverij ver genoeg ontwikkeld om van het verhaal en de beelden een boek te maken. Na het gebruikelijke uitstellen kwam het er dit voorjaar eindelijk van. Ik zie ons zitten achter zijn computer, kibbelend over beeld en tekst. Tot we onze wederzijdse bemoeizucht beteugelen: hij krijgt het laatste woord bij de beelden, ik bij de tekst. We lachen om onszelf en vinden dat we samen iets moois hebben gemaakt. We beginnen aan iets nieuws.

Lieve Herrie, je overschreed altijd alle deadlines, waarom deze laatste niet?!

Kesteren, 21 oktober 1994
Anne-Ruth Wertheim